"Türkiye Edebiyatı Söyleminden Türkiye Sineması Söylemine"

Toplumsal aydınlanma, kültür tarihi ve düşünce dünyası ele alınırken en sık karıştırılan, ancak özünde keskin bir uçurumla ayrılan iki kavram "entel" (veya entellik) ile "entelektüel"dir. Günlük dilde sıklıkla birbirinin yerine kullanılan bu iki kelime, aslında bilginin doğasıyla, onunla kurulan ilişkinin niteliğiyle ve toplumsal sorumluluk bilinciyle taban tabana zıt iki farklı zihniyet dünyasını temsil eder. Entelektüellik, özü itibarıyla zahmetli, sorgulayıcı ve eleştirel bir zihniyet çabasıdır. Fransız filozof Julien Benda’nın Aydınların İhaneti eserinde çizdiği çerçeveden hareketle; gerçek entelektüel, kendi ulusunun, sınıfının, ırkının veya partisinin çıkarlarını değil, her zaman ve her yerde geçerli olan soyut adalet ve hakikat ilkelerini savunan kimsedir. Maddi kazanç, şöhret veya siyasi iktidar gibi dünyevi hedeflerin peşinden gitmeyen hakiki entelektüel; Benda’nın Hz. İsa’nın "Benim krallığım bu dünyadan değildir" sözüne yaptığı atıfta olduğu gibi, iktidara, dogmalara, popüler akımlara ve çoğunluğun konforlu kabullerine karşı mesafeli durur. Zayıfları savunmak ve yozlaşmayı eleştirmek adına güçlü makamlara ve yerleşik önyargılara meydan okumayı göze alır. Fakat bu meydan okuma kafana göre her şeye karşı meydan okumak değildir. Haklı olduğun konumda, haklı olduğun yaklaşımda ve haklı olduğun üslupta doğru olarak gördüğün şeyi doğru argümanlarla savunmaktır veya yanlış olduğunu düşündüğün şeye doğru argümanlarla karşı çıkmaktır.

20. ve 21. yüzyıl düşünce tarihi ilkeli duruşu daha da derinleştirmiştir: Antonio Gramsci’nin izinden giderek halkın ezilmiş kesimleriyle organik bir bağ kurarken, Edward Said’in tarif ettiği ve neye mal olursa olsun daimi bir "sürgün" bilinciyle yaşayan bir "amansız muhalif" olmaktır. Gerçek entelektüel; Michel Foucault’nun işaret ettiği üzere bilginin bir iktidar aracı haline gelmesine karşı radikal bir şüphe duyan, Zygmunt Bauman’ın tasvir ettiği gibi kitlelerin geçici tutkularına kapılmadan statükoyu huzursuz eden dönemin vicdanıdır. Bilgi onun için bir statü sembolü veya vitrin malzemesi değil; dünyayı anlama, dönüştürme ve adaleti arama sorumluluğudur. Bu tavır, derinlemesine okumayı, uzun soluklu bir zihni çileyi, sığlaşan beğenilerin konforuna sırt çevirerek hakikatin inatçı yalnızlığını göze alabilme cesaretini ve kendi dogmalarıyla bile hesaplaşabilme olgunluğunu gerektirir. Buna karşın entellik, bilginin ve kültürün içselleştirilmediği, daha çok biçimsel, yüzeysel ve araçsal bir aidiyet halidir. "Entel" olarak nitelenen figür, derinlemesine bir düşünce ve felsefi bir süzgeçten geçmek yerine, kültür endüstrisinin sunduğu hazır formülleri, etiketleri, jargonları ve imajları tüketmekle yetinir. Burada asıl amaç hakikate ulaşmak değil; seçkinci bir çevreye dâhil olmak, estetik ya da siyasi bir tavır "sergilemek", muhit değiştirmek veya entelektüel bir iklimin dış görünüşünü taklit etmektir. Birinde bilgi insanı dönüştüren radikal bir içselleşme ve bedeli ödenen bir duruş iken, diğerinde bireyi tahkim eden, toplumsal gösteriye dayalı bir maskeden ibarettir. Bu iki kavram arasındaki gerilim; özellikle modernleşme süreçleri, kimlik krizleri ve kültür politikaları yaşayan toplumlarda, okur-yazar profilinin de sığlaşmasına ya da derinleşmesine doğrudan zemin hazırlar. Bilgiyi zahmetiyle değil yalnızca konforuyla arzulayan modern zihin, entelektüel duruşun çilesinden kaçıp entelliğin konforlu sığınaklarına yöneldiği ölçüde, toplumsal düşünce hayatı da derinliğini yitirerek bir imaj ve form mücadelesine dönüşmektedir.

Fransız düşünür Michel Foucault tarafından kaleme alınan Toplumu Savunmak Gerekir, yazarın 1975-1976 yıllarında Collège de France’da verdiği derslerin metinlerinden oluşan ve Türkiye'de ilk kez 2002 yılında çevirisi yayımlanan temel bir siyaset felsefesi eseridir. Kitap, klasik siyaset kuramlarının iktidarı yalnızca hukuk ve toplumsal sözleşme üzerinden açıklayan yaklaşımını reddederek, iktidar ilişkilerinin temelinde sürekli bir savaş ve çatışma mantığının yattığını savunur. Foucault bu doğrultuda, Prusyalı savaş kuramcısı Carl von Clausewitz’in "Savaş, siyasetin başka araçlarla devamıdır" önermesini tersine çevirerek siyasetin aslında savaşın başka araçlarla sürdürülmesi olduğunu öne sürer ve devlet kurumları ile yasaların geçmişte kazanılmış bir savaşın güç dengelerini kalıcı kılma araçları olduğunu belirtir. Bu yaklaşımını derinleştirirken Thomas Hobbes’un Leviathan eserindeki "herkesin herkese karşı savaşı" (bellum omnium contra omnes) kavramını da eleştiren Foucault, Hobbes’un bahsettiği doğa durumunun gerçek ve kanlı bir çarpışmadan ziyade tarafların birbirini tarttığı bir temsiller savaşı olduğunu ve bu durumun toplumsal bir sözleşmeyle son bulduğu düşüncesinin bir yanılgıdan ibaret olduğunu ifade eder. Foucault’ya göre soyut bir herkesin herkese karşı savaşı yerine, devlet kurulduktan sonra bile toplumun içinde fatihler ve yenilenler ya da egemenler ve ezilenler arasında süregiden tarihsel ve gerçek bir mücadele vardır. Eserde ayrıca iktidarın, tek bir merkezde toplanan geleneksel hükümranlık biçiminden kurumlar ve kurallar aracılığıyla bireyleri normalleştiren disiplinci bir ağa, 18. ve 19. yüzyıllarda ise doğum, ölüm, sağlık ve ortalama ömür gibi biyolojik süreçleri kontrol altına alan biyo-iktidara nasıl dönüştüğü incelenir. Aslında Foucault, resmî tarih yazımının dışladığı yerel ve boyun eğdirilmiş bilgilerin gün yüzüne çıkarılması gerektiğini vurgularken, modern devletin toplumun biyolojik bütünlüğünü koruma iddiasıyla iç düşmanlar yaratarak kendi öldürme yetkisini ve devlet ırkçılığını nasıl meşrulaştırdığını çarpıcı bir biçimde ortaya koyar. Unutmamak gerekir bu tartışmalar kültür merkezi ve insanı merkeze koyarken insanı hiçe sayan Batı epistemesinin krizleridir. Michel Foucault’nun Toplumu Savunmak Gerekir adlı eserinde gözler önüne serdiği iktidar, biyo-iktidar ve devlet ırkçılığı mekanizmaları, Batı epistemesinin yüzyıllardır insanı merkeze koyma iddiasıyla yola çıkıp aslında insanı nasıl askıya aldığının, hatta yok saydığını ortaya koymaktadır. Batı düşüncesi modernleşme süreçleriyle birlikte insanı aklın, özgürlüğün ve hakların merkezine yerleştirdiğini iddia etmiştir; ancak Foucault’nun deşifre ettiği üzere, bu hümanist söylemin arkasında bireyleri normalleştiren disiplinci aygıtlar ve nüfusları yöneten biyo-politik kontrol mekanizmaları işlemektedir. Devlet, toplumun hayatını ve biyolojik bütünlüğünü koruma yüce gayesi adına hareket ettiğinde, bu epistemik krizin bir sonucu olarak iç düşmanlar üretmeye başlar. Hayat verdiklerini iddia ettikleri bu sistem, tam da bu koruma kılıfı altında öldürme yetkisini meşrulaştırır; çünkü modern ırkçılık, biyolojik sürekliliği sağlamak için ötekinin ya da tehdit olarak görülen unsurların bertaraf edilmesini akli ve gerekli gösterir. Batı epistemesinin krizi de tam burada düğümlenir: İnsanı özgürleştireceğini vadettiği akıl ve bilim, görünmeyen bir savaş makinesine, insanı bir veri noktasına, nüfus istatistiğine ve nihayetinde egemen iktidarın korunması gereken bir biyolojik hammaddeye indirgeyen totaliter bir kontrol ağına dönüşmüştür. Foucault’nun boyun eğdirilmiş bilgileri savunmaya çağrısı, bu krizden çıkış için modern aklın totaliter yüzünü sorgulayan, insanı gerçekten özgür kılacak yeni bir direniş ve düşünce biçiminin de zorunlu olduğunu hatırlatır. Şu an dünya siyasetindeki kaos ve belirsizlik de tam olarak bu durumun kendisidir. Siyasetin savaşın başka araçlarla sürdürülmesi olduğu gerçeği, bugün uluslararası ilişkilerde, kriz ve güvenlik söylemleri üzerinden meşrulaştırılan şiddette, insanı merkeze koyduğunu iddia eden sistemin ürettiği çifte standartlarda ve devletlerin birbirini tarttığı devasa temsiller savaşında tüm çıplaklığıyla görünmektedir. İnsanı küresel piyasaların ve güvenlik bürokrasilerinin harcanabilir birer unsuruna indirgeyen bu kriz derinleştikçe, ne kaos bitmekte ne de kalıcı bir barış mümkün olmaktadır. O yüzden Türkiye'yi Batı epistemesinin krizlerinden doğan sorunsallarla ve kavramlarla eleştirirken Batı'da ve Türkiye'de aynı sorunsalların olduğunu düşünmek yanılgısına düşmemek gerekir. Zira bu durum, Türkiye aydınının sıklıkla düştüğü temel bir tarihsel ve analitik hatadır. Örneğin üstün ırk, holokost, öjeni veya ötenazi tartışmalarının olduğu Batı ile Türkiye'nin değer yargılarını veya ortak vicdanını (common sense) aynı çerçevede tartışmak tartışma ölçütünden ve yönteminden haberdar olmamaktır.

Son yıllarda kültürel, siyasi ve akademik kamusal alanda sıkça yankı bulan "Türkiyelilik" tartışmaları, Türkiye’nin modernleşme ve kimlik krizlerinin en kritik kavşaklarından birini oluşturur. Bu söylemin bir uzantısı olarak edebiyatta "Türkiye edebiyatı", sinemada ise "Türkiye sineması" kavramlarının öne çıkması; tesadüfi bir terminolojik tercihten öte, toplumsal, politik ve estetik zeminde yaşanan köklü bir konjonktürel dönüşümün ürünüdür. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesi, homojen bir ulus-devlet ve ortak bir üst kimlik inşa etme üzerine kuruluydu; bu model uzun yıllar edebiyatta ve sinemada tek tipçi bir resmî kanon yarattı. Ancak 1990'lardan itibaren küreselleşmenin etkisi, kimlik siyasetinin yükselişi ve bastırılmış etnik/kültürel kimliklerin kamusal alanda ses yükseltmesiyle birlikte tekçi ulus-devlet anlatısı sorgulanmaya başlandı. "Türkiyelilik" kavramı tam da bu noktada, etnik kökene yapılan vurguyu aşarak coğrafi ve vatandaşlık temelinde kapsayıcı bir üst kimlik sunma iddiasıyla ortaya çıktı. Edebiyatta ve sinemada "Türk" sıfatının yerini "Türkiye" sıfatının alması, bu coğrafyada yaşayan ama ana dili ve kültürel kökeni Türk olmayan toplulukların üretimlerine hak ettiği meşru alanı tanıma ve resmî kanonu çoğullaştırma çabasının bir uzantısıdır. Diğer yandan, Batı akademisinde ve uluslararası küratörlük ağlarında coğrafi ve post-kolonyal kategorizasyonların standart bir norm haline gelmesi, Türkiye'deki akademi ve eleştiri çevrelerinin de bu dille akrabalık kurma ihtiyacını tetiklemiştir. "Türk edebiyatı/sineması" ifadesi ideolojik veya miyadı dolmuş bir refleks olarak kodlanırken, "Türkiye Edebiyatı/Sineması" daha çağdaş ve dünyaya açık bir entelektüel pozisyon olarak pazarlanmıştır. Son yirmi yılda siyasi iktidar tarafından kamusal alana dayatılan aşırı milliyetçi ve merkeziyetçi "yerli ve millî" söylemine karşı muhalif aydınlar ve sinemacılar estetik bir sığınak aramış; devletin resmî ideolojisiyle özdeşleşen tanımların o ağır ve dışlayıcı tonundan kaçmak için coğrafyayı merkeze alan bu kavramları birer direnç stratejisi olarak benimsemiştir. Ayrıca günümüz sanatının Almanya'daki diasporadan, Paris'teki sürgün yazarlardan ve uluslararası ortak yapımlardan beslenen melez yapısı, klasik ulusal kalıpları imkansızlaştırmış; sınırları aşan ama referansını bu coğrafyanın karmaşık sosyolojisinden alan Türkiye merkezli söylemi bazı çevreler tarafından kaçınılmaz bir işlevsel ve pragmatist (faydacı) araç haline getirmiştir. Ne var ki, dili ve edebiyatı coğrafi bir idari sınıra indirgeyen bu yaklaşım, hem dilsel hem de sosyolojik açıdan köklü bir yanılgı barındırmaktadır. Dilbilimsel ve edebiyat tarihi perspektifinden bakıldığında; dünya edebiyat tasnifinde (Fransız edebiyatı, Alman edebiyatı, İtalyan edebiyatı vb.) temel ölçüt coğrafi bir siyasetten ibaret olan devlet sınırları değil, dilin ve tarihî sürekliliğin kendisidir. Türkçe, Anadolu’da en az bin yıllık köklü bir edebî geleneğe, ortak bir imgelem evrenine ve coğrafi sınırları fersah fersah aşan bir metin havuzuna sahiptir. Bu mirası "Türkiye edebiyatı" gibi dar ve yerel bir idari kategoriye hapsetmek, dilin evrensel ve tarihsel akışını koparmak demektir. Sosyolojik olarak ise bu yaklaşım, ulus-devletin ideolojik baskılarına veya resmî kanonlarına duyulan bazı durumlardaki tepkiyi, bilimi ve kavramları tahrif eden bir kolaycılığa dönüştürmektedir. Siyasi iktidarların resmî tarih veya kimlik dayatmalarıyla olan hesaplaşmayı, tarihi ve filolojik gerçekliği hiçe sayarak "Türk" aidiyetini tamamen reddeden bir coğrafi etiketleme oyununa indirgemek; ne sorunları çözer ne de sahici bir çoğulculuk üretir. Gerçek entelektüel tavır, dili ve tarihi inkâr eden konjonktürel modalara teslim olmak değil; kavramların ve bilginin hakkını vererek, egemen ideolojilerin tahakkümüne karşı dilde ve düşüncede sahici bir özgürleşme alanı inşa etmektir.

Ne var ki, bu teorik ve konjonktürel gerekçelendirmelere rağmen, dili ve edebiyatı coğrafi bir idari sınıra indirgeyen "Türkiye edebiyatı" yaklaşımı hem dilsel hem de sosyolojik açıdan ciddi bir kavramsal yanılgı barındırmaktadır. Uluslararası literatürde ve dilbilimsel tasnif geleneklerinde, İngilizcede Türk Edebiyatı için genel olarak "Turkish Literature" terimi kullanılır; örneğin French Literature veya German Literature örneklerinde olduğu gibi temel ölçüt, coğrafi bir siyasi alandan ibaret olan devlet sınırları değil, dilin ve tarihî sürekliliğin kendisidir. Türkçe yazılan edebiyat da doğrudan Turkish sıfatıyla adlandırılır ve Osmanlı dönemi divan edebiyatı, halk edebiyatı ile Cumhuriyet dönemi edebiyatı bir bütün olarak bu dil temelinde incelenir. Akademik ve uluslararası karşılaştırmalı edebiyat çalışmalarında, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içindeki çok dilli ve çok kültürlü edebi üretimi (Türkçe, Kürtçe, Ermenice, Ladino vb. eserleri kapsayan geniş anlamda) ifade etmek için bazen "Literature of Turkey" (Türkiye Edebiyatı) ifadesine de yer verilse de, bu yalnızca istisnai bir kullanımdır. İngilizcede Literature of Turkey dendiğinde coğrafi bir tanım yapılmış olur ve bu ifade dışarıdan bakan biri için Türkiye sınırları içinde farklı dillerde üretilmiş her şeyi çağrıştırabilir; nitekim uluslararası literatürde bu ayrım yapılmak istendiğinde genellikle Multilingual Literature of the Ottoman Empire/Turkey gibi daha açıklayıcı ifadeler seçilir. Dünyadaki üniversitelerin ilgili bölümlerinde alanın adı geleneksel olarak Turkish Studies veya Turkish Literature olarak yerleşmiştir. "Türk Edebiyatı" tanımı yalnızca bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırlarını değil, Osmanlı coğrafyasındaki, Orta Asya'daki veya Osmanlı öncesi Anadolu'daki Türkçe metin geleneğini de kapsarken, "Türkiye Edebiyatı" denildiğinde coğrafi sınır daraltılmış ve tarihsel kökler dışarıda kalmış olmaktadır. Bu muazzam tarihi ve filolojik mirası dar bir idari kategoriye hapsetmek, dilin evrensel ve tarihsel akışını koparmak demektir. Sosyolojik olarak ise bu yaklaşım, ulus-devletin ideolojik baskılarına veya resmî kanonlarına duyulan haklı tepkiyi, bilimi ve kavramları tahrif eden bir kolaycılığa dönüştürmektedir. Siyasi iktidarların resmî tarih veya kimlik dayatmalarıyla olan hesaplaşmayı, tarihi ve filolojik gerçekliği hiçe sayarak "Türk" aidiyetini tamamen reddeden bir coğrafi etiketleme oyununa indirgemek; ne sorunları çözer ne de sahici bir çoğulculuk üretir. Gerçek entelektüel tavır, dili ve tarihi inkâr eden konjonktürel modalara teslim olmak değil; kavramların ve bilginin hakkını vererek, egemen ideolojilerin tahakkümüne karşı dilde ve düşüncede sahici bir özgürleşme alanı inşa etmektir.

Başka sınıflandırmalar olmakla beraber dışında, Türk edebiyatı’na gelince üç ana eksen etrafında değerlendirilebilir: Türk edebiyatının zamansal sınırları, yalnızca dar bir coğrafyaya veya tek bir siyasi döneme hapsedilemeyecek kadar geniş, binlerce yıllık kesintisiz bir akışı ifade eder. Bu devasa zaman çizgisi, İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ile başlar; başlangıçtan 11. yüzyıla kadar uzanan bu süreç, Türk milletinin yazılı tarihin bilinen en erken dönemlerinden (Orta Asya'daki köklü göçebe ve bozkır kültüründen) İslamiyet'in kabulüne kadar geçen süreyi kapsar. Tamamen millî ve yerli bir karakter taşıyan bu dönem kendi içinde ikiye ayrılır: Şamanist ve animist inanç motifleriyle şekillenen; sav, sagu, koşuk ve destanların şairler (baksı, kam, ozan) eşliğinde dilden dile aktarıldığı Sözlü Dönem ile 8. yüzyıldan itibaren Türk adının ve ilk devlet teşkilatının taşlar üzerine kazındığı Orhun Abideleri (Göktürk Yazıtları) ile Uygur kağanlığı dönemine ait Maniheizm ve Budizm etkili metinlerin yer aldığı ilk yazılı ürünleri içeren Yazılı Dönem. İkinci büyük ekseni oluşturan İslami Etkide Gelişen Türk Edebiyatı, Türklerin kitleler halinde İslamiyet'i benimsemesiyle (Karahanlılar dönemi ve Kutadgu Bilig gibi ilk İslami-edebi eserlerle) başlayıp, 1839 Tanzimat Fermanı'na kadar süren yaklaşık sekiz asırlık uzun dönemi kapsar. İslam medeniyeti dairesine girilmesiyle birlikte Arap ve Fars kültürünün, medrese eğitiminin ve İslam felsefesinin Türk dili ve edebiyatı üzerindeki belirleyici rolünü yansıtan bu süreç, İslam öncesi kökleri koruyan, halkın içinden doğan ve bağlamını kaybetmeyen Aşık edebiyatı ve Tekke/Tasavvuf edebiyatı kollarıyla Halk Edebiyatı; medrese eğitimi almış aydın zümrenin, saray çevresinin ve aristokratik kültürün ürettiği; aruz vezni, Arapça-Farsça kelime ve tamlamalarla şekillenen yüksek/klasik zihniyet dünyasıyla Divan (Klasik) Edebiyatı olmak üzere iki ana kola ayrılır. Üçüncü ve son eksen olan Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı / Yenileşme Dönemi ise Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme hamleleriyle birlikte 1839 Tanzimat Fermanı ile resmî olarak kapılarını aralayan ve günümüze kadar kesintisiz devam eden çağdaş evredir. Doğu-İslam medeniyeti ekseninden çıkılarak Batı (özellikle Fransız) edebiyatı formlarının (roman, modern tiyatro, eleştiri, deneme, serbest nazım vb.) edebiyata dahil olduğu bu süreç; Tanzimat, Servet-i Fünun, Fecr-i Âti, Millî Edebiyat dönemlerinden geçerek 1923 sonrasında Cumhuriyet dönemi edebiyatı ile modern, ulusal ve evrensel bir kimlik kazanmıştır.

Türk edebiyatı, yalnızca Anadolu sınırları içine sıkıştırılmış ya da yalnızca saf Türkçe metinlerden ibaret görülebilecek kadar dar bir sahaya sahip olmayıp kökleri Orta Asya'nın göçebe bozkırlarına uzanan, İslamiyet'in kabulüyle birlikte geniş bir medeniyet havzasına yayılan, Osmanlı coğrafyasında zirve yapan ve nihayetinde Batı ile temasa geçerek küresel bir boyut kazanan binlerce yıllık kesintisiz ve çok dilli bir geleneği ifade eder. Bu büyük hafızayı eksiksiz kavrayabilmek, ana dili Türkçe olan eserlerin yanı sıra farklı dillerde kaleme alınmış ya da bu medeniyet daireleriyle şekillenmiş kurucu metinleri de Türk edebiyatı ve kültürel tarihinin ayrılmaz parçaları olarak ele almayı zorunlu kılar. Bu çok dilli ve geniş coğrafi yayılımlı gelenek, tarihsel süreç içerisindeki kronolojik evreleriyle şu şekilde gelişmiştir: 11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud’un Bağdat’ta kaleme aldığı Divânü Lugâti't-Türk, Türk dilinin ilk ansiklopedik sözlüğü ve karşılaştırmalı lehçe kılavuzu olarak Türk edebiyatı ve filolojisi tarihinin kurucu metni niteliğini taşır. Arapça ve Arap alfabe sistemi üzerinden kurgulanan eser, günümüzde İstanbul'daki Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nde muhafaza edilmektedir. 13. yüzyılın sonlarında 14. yüzyıln başlarında Kuzey Karadeniz coğrafyasında Kuman-Kıpçak Türklerinin dilini ve sözlü kültür ürünlerini kaydetmek amacıyla İtalyan tüccarlar ve Katolik misyonerler tarafından derlenen Codex Cumanicus, sütunlarında Kıpçak Türkçesi kelimelerin Latince ve Farsça karşılıklarını, gramer bölümlerinde ise tamamen Latince açıklamaları barındıran melez bir belge olarak öne çıkar. 13. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar olan süreçte Kahire ve Şam merkezli Memluk Sultanlığı coğrafyasında, Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin (Endülüslü Ebû Hayyân) kaleme aldığı Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk (Türk Dilini Anlamaya Dair İdrak Kitabı) ve et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye (Türk Dilinin En Kıymetli Hediyesi) gibi eserlerle Mısır ve Suriye sahasında Kıpçak Türkçesinin yazılı edebi ve sözlük kültürü Arap harfleriyle teşekkül etmiştir. Osmanlı asırlarında, İslam medeniyetinin ortak bilim ve edebiyat dillerinin bir sonucu olarak medrese kültüründe Arapça ilmi risaleler, örneğin Taşköprülüzâde’nin Miftâhu’s-saʿâde’si kaleme alınırken, saray aydınları ve Fatih Sultan Mehmed ile Yavuz Sultan Selim gibi hükümdarlar divan edebiyatı kanonunun merkezinde yer alan Farsça divanlar ve mesneviler oluşturmuşlardır. 17. yüzyılda Franz Meninski’nin Viyana’da basılan Thesaurus Linguarum Orientalium adlı devasa sözlüğü, sadece Osmanlıca kelimelerin köklerini vermekle kalmamış, Avrupalı diplomatların ve bilginlerin anlayabilmesi için Latince tanım cümleleri, izahatlar ve devlet teşkilatına dair örneklerle örülerek 17. yüzyıl Osmanlı kültürünün ansiklopedik bir panoramasını sunmuştur. Bu dönemde, Venedikli diplomat ve senatör Giovanni Battista Donado (Giambattista Donà) tarafından kaleme alınan ve Türk edebiyatı ile kültürünü Batı'ya tanıtan Della letteratura de' Turchi [Türk Edebiyatı Hakkında] adlı eser, 1688 yılında Venedik'te (Andrea Poletti tarafından) yayımlanmıştır. 18. yüzyılın sonlarında, 1787 yılında Venedikli rahip ve akademisyen Giambattista Toderini’nin İstanbul’da kaleme aldığı ve Osmanlı kütüphanelerini, medreselerini ve Divan edebiyatını derinlemesine incelediği üç ciltlik İtalyanca Letteratura Turchesca [Türk Edebiyatı] adlı çalışması, Türk edebiyatının dışarıdan nasıl okunduğunu ve Batı dünyasına ilk kez sistematik bir disiplin olarak nasıl aktarıldığını tescil etmiştir. 19. yüzyılda Sir James William Redhouse’un hazırladığı ve Meninski’nin Latince merkezli sözlükçülük geleneğini İngilizceye uyarlayan kapsamlı A Turkish and English Lexicon adlı Redhouse sözlüğü, Osmanlı Türkçesinin kelime hazinesini, deyimlerini ve klasik şiir terimlerini Anglo-Sakson dünyasına aktararak bu zengin mirasın uluslararası alanda taşınmasını sağlamıştır. Bozkırdan saraya, Venedik’ten İstanbul’a uzanan bu bin yıllık serüven boyunca Latinceden İtalyancaya, İngilizceden Arapçaya ve Farsçaya kadar farklı dillerde vücut bulan bütün bu zengin ürünler, kesintisiz bir bütünlüğün parçası olarak doğrudan Türk edebiyatı örnekleri içinde yer almaktadır.

Fransız edebiyatında sömürge geçmişine sahip olması veya kolonyal (sömürge) bölge yazarlarının (örneğin Albert Camus, Kateb Yacine, Assia Djebar ya da Amin Maalouf) bu kategoriye dahil edilmesi, dilin ötesinde tarih, siyaset, eğitim sistemi ve kültürel entegrasyon süreçleriyle ilgilidir. Bu durumun temel nedenleri şunlardır: Sömürge Dönemi eğitim politikaları ve asimilasyon bu olgunun en büyük sebebidir. Fransa, işgal ettiği bölgelerde (özellikle Cezayir'de) yoğun bir kültürel asimilasyon politikası uygulamıştır. Yerli halka Fransızca eğitim verilmiş, Fransız kültürü ve edebiyatı benimsetilmiştir. Bu coğrafyalarda yetişen aydınlar, edebi üretimlerini sömürgeci ülkenin diliyle ve onun edebi formlarını kullanarak yapmak zorunda kalmış ya da bu dili bilinçli bir sanatsal ifade aracı olarak seçmişlerdir.Merkez-Çevre ilişkisi ve yayın dünyası da bu süreçte belirleyicidir. Fransızca, uzun yüzyıllar boyunca uluslararası diplomasinin, felsefenin ve edebiyatın merkezi dillerinden biri olmuştur. Cezayir gibi Fransa'ya doğrudan "bağlı" (departman olarak görülen) topraklarda yazılan eserlerin basıldığı, yayımlandığı ve eleştirmenler tarafından kabul gördüğü ana merkez Paris'tir. Edebi kariyerin, ödüllerin ve okunurluğun merkezi Fransa olduğu için bu yazarlar doğal olarak Fransız edebiyatsal kanonunun içine çekilmiştir. Frankofoni (Fransızca Konuşan) ve dilin sahipliği meselesi de başka bir etkendir. "Francophonie" kavramı, dili ana vatanının sınırlarından çıkarıp küresel bir düzleme taşır. Fransız edebiyat tarihi, dili sadece etnik bir Fransız'ın tekelinde değil, Fransızca yazan herkesin ortak mirası olarak ele alma eğilimindedir. Albert Camus gibi Fransız asıllı olup Cezayir'de doğan yazarlar (Pied-noir) doğrudan bu kültürün içinden gelirken; Kateb Yacine veya Assia Djebar gibi Cezayirli yazarlar ise Fransızcayı bir direniş, sömürgeyi sorgulama veya iki kültür arasında köprü kurma dili olarak kullanarak Fransız edebiyatının sınırlarını genişletmişlerdir. Postkolonyal dönüşüm ve çift kimlik de dikkate alınması gereken bir noktadır. Sömürgecilik sonrası dönemde bu yazarlar genellikle iki arada bir derede kalmışlık (melezlik) hissiyatını işlerler. Fransa'da "Cezayirli yazar", Cezayir'de ise "Fransızca yazan yazar" olarak konumlandıkları için edebiyat tarihi onları çoğunlukla her iki kültürün kesişim kümesinde, Fransız dilinde yazılmış olmaları nedeniyle de Fransız edebiyatının geniş şemsiyesi altında inceler.

Albert Camus, Fransa'nın Cezayir'i işgalinden sonra bölgeye yerleşen ve Pied-noir (kara-ayak) olarak adlandırılan Avrupalı göçmen bir ailenin çocuğu olarak Cezayir'de (Mondovi) doğmuştur. Etnik ve kültürel olarak kökeni Fransız/Avrupalı olsa da, Akdeniz coğrafyası ve Cezayir'in atmosferi eserlerinin ruhunu derinlemesine şekillendirmiştir. Fransa'da "Cezayirli bir yazar" olarak görülse de, Cezayir bağımsızlığını kazandıktan sonra oradaki yerli halkla tam bir özdeşleşme kuramamış, iki dünya arasında (Fransa ve Cezayir) bir ara kesit oluşturmuştur. Kateb Yacine, köken olarak tamamen yerli Cezayirli, Arap ve Berberi (Amazigh) kökenli bir ailenin çocuğudur. Fransız sömürge yönetimi altında, Fransız okullarında eğitim görmeye zorlanmış ve ana dili dışındaki bir dille yazmak durumunda kalmıştır. Nedjma adlı başyapıtında olduğu gibi, kökenindeki Cezayir ulusal kimliğini, acılarını ve sömürgeciliğe karşı direnişi Fransızca aracılığıyla ifade etmiş; böylece Fransız edebiyatının dilini içeriden dönüştüren ve sömürgeciliği eleştiren bir figür olarak bu tarihe dahil olmuştur. Asıl adı Fatima-Zohra Imalayène olan Assia Djebar, Cezayirli köklü bir aileden gelmektedir. Eserlerinde hem Cezayirli kadınların sesini duyurmuş hem de kökenlerindeki İslam, Arap ve Berberi kültürü ile üzerlerine dayatılan Fransız kültürü arasındaki çatışmayı işlemiştir. Fransızca yazmayı "gasp edilmiş dili fethetmek" (sömürgecinin dilini bir silah olarak geri almak) şeklinde tanımlayan Djebar, kökenindeki Cezayir kimliğini koruyarak Fransız edebiyat kanonuna girmiş ve hatta Académie française'e seçilen ilk Kuzey Afrikalı yazar olmuştur. Amin Maalouf, köken olarak Lübnanlı ve Hristiyan bir Arap ailenin mensubudur; aslen Cezayirli değildir (Cezayirli yazarlarla birlikte anılması genellikle genel bir Frankofon/Akdenizli yazar havuzu içinde düşünülmesinden kaynaklanır). Beyrut'ta doğup büyümüş, kariyerine gazeteci olarak başladıktan sonra Lübnan İç Savaşı nedeniyle Fransa'ya yerleşmiştir. Kökleri itibarıyla Orta Doğu'ya ve Levant kültürüne ait olan Maalouf, Doğu ile Batı arasındaki medeniyet buluşmalarını, Haçlı Seferleri'ni ve kimlik meselelerini Fransızca kaleme almıştır. Fransa'da yaşayan ve Fransız kültür kurumlarının (Académie française) merkezinde yer alan Maalouf, eserleriyle Fransız edebiyatının evrenselleşmesine katkı sunmuştur. Bu çeşitlilik, Fransız edebiyatının sınırlarının sadece etnik bir Fransız kimliğiyle değil, Fransız dilini kullanan farklı coğrafi, etnik ve kültürel kökenlerden gelen yazarların katkılarıyla nasıl zenginleştiğini ve karmaşıklaştığını göstermektedir.

Cezayir kökenli olup Fransız felsefe geleneğinde, özellikle 20. yüzyılın çığır açan akımlarında (varoluşçuluk, yapısalcılık, postkolonyalizm ve postmodernizm) merkezi roller üstlenmiş olan bazı düşünürler, dünya çapında birer Fransız filozofu olarak anılmaktadırlar Albert Camus (1913–1960) Cezayir'in Mondovi kentinde, yoksul bir Pied-noir (Avrupalı-Cezayirli) ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Hem Cezayir coğrafyasının Akdeniz iklimiyle hem de Fransız aydınlanma geleneğiyle yoğrulmuştur. Genellikle bir romancı ve yazar olarak bilinse de, Camus 20. yüzyılın en önemli absürtizm (uyumsuzluk) ve isyan filozoflarından biridir. Yabancı ve Sisifos Söyleni gibi eserlerinde insanın anlamsız bir evrendeki konumunu, hayatın saçmalığını ve bu saçmalığa karşı insanın boyun eğmeden sürdürmesi gereken ahlaki direnişi işlemiştir. Cezayir Bağımsızlık Savaşı sırasında iki taraf arasında sıkışıp kalması, onun siyaset felsefesindeki "her iki tarafın da aşırılıklarını reddeden" trajik hümanist duruşunu şekillendirmiştir. Fransız düşünce ve edebiyat gelenekleri içinde, uluslararası alanda en saygın Fransız filozofları ve yazarları arasında anılır. Jacques Derrida (1930–2004) Cezayir'in El-Biar kasabasında, Sefarad Yahudisi bir ailenin çocuğu olarak doğmuş ve yetişmiştir. Gençlik yıllarını Cezayir'de geçirmiş, daha sonra felsefe eğitimi almak üzere Fransa'ya yerleşmiştir. Çağdaş felsefenin ve edebiyat teorisinin seyrini değiştiren yapısöküm (deconstruction) akımının kurucusudur. Batı felsefesinin temellerini oluşturan ikilikleri (merkez-çevre, doğu-batı, konuşma-yazı) sorunsallaştırmış; anlamın sabit olmadığını, sürekli ertelendiğini (différance) savunmuştur. Sömürge geçmişi ve "iki arada bir derede kalmış" (Fransız ile Cezayirli, Avrupalı ile Yahudi arasında) kimliği, onun felsefesindeki "öteki"yi ve sabit kimliklerin eleştirisini derinden etkilemiştir. 20. yüzyılın en büyük Fransız filozoflarından biri olarak kabul edilir. Hélène Cixous (1937– ) Babası Cezayir kökenli bir Cezayir Yahudisi, annesi ise Almanya doğumlu bir Yahudi olan Cixous, Oran'da (Cezayir) doğmuş ve büyümüştür. Daha sonra Fransa'ya akademisyen olarak yerleşmiştir. 20. yüzyılın en etkili feminist filozofları ve edebiyat teorisyenlerinden biridir. Medusa'nın Gülüşü adlı çığır açıcı metniyle, felsefi ve edebi dildeki ataerkil yapıyı eleştirmiş; kadınların kendi bedenleri ve arzuları üzerinden yazmasını savunan "kadınsı yazın" (écriture féminine) kavramını geliştirmiştir. Sömürgecilik, kimlik, ötekilik ve cinsiyet politikaları onun felsefesinin temel eksenlerini oluşturur. Fransa'nın önde gelen çağdaş Fransız filozofları ve düşünürleri arasında yer alır. Bu düşünürler; Cezayir'in sömürge tarihi, çok kültürlü yapısı ve Fransa ile kurduğu karmaşık bağlar sayesinde, Fransız felsefesine dışarıdan bakan ama onun merkezini en derinden sarsan ve dönüştüren kurucu figürler olmuşlar ve dünya çapında birer Fransız filozofu olarak anılmışlardır.

Frantz Fanon, düşünce tarihi, postkolonyalizm ve siyaset felsefesi literatüründe çok katmanlı kimliği nedeniyle farklı alanlarda tanımlanır ve Fanon'un nerede ve nasıl tanımlandığı ele alındığı disipline göre değişiklik gösterir. Fransa Kültür Bakanlığı ve resmî hafıza kurumları tarafından doğrudan "Fransız filozofu" olarak anılmasa da, kurumsal arşivlerde ve resmî platformlarda "Martinik kökenli Fransız psikiyatrist" ve "önemli bir sömürgecilik karşıtı düşünür" olarak konumlandırılır; bu yönüyle Fransa'nın yüzleşmek zorunda olduğu sömürge geçmişinin ve tarihsel travmasının tanığı ve eleştirmeni olarak nesnel bir kimlikle kayda geçirilir. Postkolonyal teorinin kurucularından biri olarak Fanon, sömürgeciliğin hem toplumsal ve ekonomik yapısını hem de sömürgeleştirilen insanın ruh dünyasında yarattığı yıkımı inceleyen ilk ve en radikal düşünürlerden biri olarak tanımlanır ve Siyah Deri, Beyaz Maskeler ile Yeryüzünün Lanetlileri adlı eserleriyle postkolonyal çalışmaların temel taşını döşemiştir. Cezayir bağımsızlık mücadelesinin militan aydınından biri olarak etnik kökeni itibarıyla Karayipler'deki Martinik adasında doğan Fanon hayatının en önemli dönüm noktasında bir psikiyatrist olarak Fransa'nın sömürge yönetimine karşı savaşan FLN safına katılmış ve bu yönüyle teoriyi eyleme dönüştüren bir devrimci ve ulusal kurtuluş savaşçısı olarak tanımlanmıştır. Psikanaliz ve sömürge psikolojisi uzmanı olarak mesleği psikiyatristlik olan Fanon sömürgeciliğin insan psişesi üzerindeki etkilerini aşağılık kompleksi, kimlik yitimi ve şiddet sarmalı ekseninde klinik gözlemleriyle tahlil eden bir ruh sağlığı öncüsü olarak anılmaktadır. Fransız felsefe ve edebiyat geleneğinde frankofon ve öteki düşünür olarak doğduğu yer Martinik olup Fransız eğitimi alan, Fransa'da okuyan, eserlerini Fransızca kaleme alan ve Fransız entelektüel çevreleriyle varoluşçuluk ekseninde yakın ilişki kuran Fanon aynı zamanda Fransız felsefe geleneğinin içinde yetişip onu dışarıdan ve en sert şekilde eleştiren frankofon bir Karayipli filozof olarak konumlandırılmaktadır. Encyclopædia Universalis platformundaki sınıflandırma ağacı da bu çok katmanlı ve disiplinler arası yapıyı resmî ve akademik bir dille tescil etmektedir; bu tasnif, Fanon'un tek bir ulusal, coğrafi veya mesleki etikete indirgenemeyeceğini, aksine birbirini kesen ana eksenlerde konumlandığını açıkça göstermektedir. Birincisi, onun edebi ve dilsel kimliğini tanımlayan eksendir; Écrivains de langue française (Fransızca yazan yazarlar) ve Écrivains français (Fransız yazarlar) kategorileri, eserlerini Fransız diliyle kaleme alması ve Fransız edebiyat kanonunun içinde yer alması gerçeğini yansıtırken, aynı zamanda Écrivains des Caraïbes (Karayipli yazarlar) başlığıyla kökenlerinin Martinik'e uzanan coğrafi ve postkolonyal gerçekliğini korur. İkincisi, onun kurumsal ve resmî idari aidiyetini belirleyen eksendir; Écrivains européens (Avrupalı yazarlar) ve genel Littératures (Edebiyatlar) üst başlıkları, Batı edebiyat ve yayın dünyasının onu konumlandırdığı geleneksel sınıflandırma ağını temsil eder. Fransız sömürge sistemiyle mücadele eden bir yazar olmasına rağmen Frantz Fanon, Écrivains de langue française (Fransızca yazan yazarlar) ve Écrivains français (Fransız yazarlar) kategorileri içinde yer alması eserlerini Fransız diliyle kaleme alması ve Fransız edebiyat kanonunun içinde yer alması gerçeğinden ayrı düşünülemez.

Türk sineması ile ilgili duruma gelince; edebiyattakine benzer bir terminolojik ayrım sinemada da yapılmakta olup, geleneksel olarak kullanılan "Türk Sineması" Yeşilçam’dan günümüze uzanan tarihi, estetik dili, kültürel kodları ve ulusal kimliği ifade eden köklü bir terimdir. Tıpkı "Türkiye edebiyatı"nda olduğu gibi daha kapsayıcı bir coğrafi üst kimlik olarak öne sürülen "Türkiye Sineması" ise, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde üretilen; sadece Türkçe çekilmeyen (örneğin Kürtçe, Ermenice veya diğer dillerdeki filmleri), farklı etnik kökenlerden ve kültürlerden gelen yönetmenlerin imzasını taşıyan tüm filmleri tek bir potada eritmek için tercih edilmektedir. 1914’te Fuat Uzkınay’ın çektiği Ayastefanos'taki Rus Abdesinin Yıkılışı ile başlayan ve Yeşilçam dönemiyle halkın hafızasına kazınan yapı, uluslararası alanda ve ulusal kamusal alanda hep "Türk Sineması" olarak adlandırılmış olup bu, oturmuş tarihsel bir markadır. Sinemada dil temel etken olmasa da filmlerin beslendiği mitoloji, mizah, toplumsal refleksler, duygu dünyası ve kültürel kodlar büyük ölçüde ortak bir Türk kültürel havuzundan beslenir. Ancak sinemanın doğası gereği, "Türkçe" edebiyattaki kadar katı bir dil sınırı koymaması nedeniyle "Türkiye sineması" kavramı bazı alanlarda daha çok karşılık bulur. Son yıllarda Türkiye'de çekilen ve ana dili Türkçe olmayan pek çok önemli film üretilmektedir (örneğin Kürtçe çekilen filmler: Büyük Adam Küçük Aşk, Jiyan, Klip vb.); bu filmleri sadece "Türk sineması" başlığı altında anmak daraltıcı bulunabileceğinden eleştirmenler "Türkiye sineması" ifadesiyle bu çoğulluğa alan açarlar. Ayrıca Almanya'daki diasporadan veya uluslararası fonlardan beslenen ortak yapımların aidiyeti tartışılırken coğrafi tanımlar işlevsel hale gelebilir. Ancak tüm bu çoğulcu ve coğrafi argümanlara rağmen, sinemamızın tarihsel hafızasını, köklerini, estetik akrabalıklarını ve uluslararası alandaki yerleşik karşılığını en duru ve kapsayıcı şekilde taşıyan kavram Türk Sineması'dır; bu nedenle bu çalışmada da Türk Sineması tanımı esas olarak tercih edilmektedir. Gerçek entelektüel tavır, dili ve tarihi inkâr eden konjonktürel modalara teslim olmak değil; kavramların ve bilginin hakkını vererek, egemen ideolojilerin tahakkümüne karşı dilde ve düşüncede sahici bir özgürleşme alanı inşa etmektir.

Geçenlerde seyrettiğim, 1995 yapımı olan ve Türkiye'de gösterime girdiğinde Protesto adıyla vizyona giren La Haine (Nefret), Fransa'nın sömürge geçmişinin ve bu tarihin yarattığı derin toplumsal kırılmaların sinematografik bir aynasıdır. Fransa'nın 1830'da Cezayir'i işgal ederek kendi topraklarına katmasıyla başlayan ve 1962'de bağımsızlıkla sonuçlanan süreç, iki yönlü bir göç ve travma zinciri üretmiştir: Bir tarafta bağımsızlıkla birlikte Cezayir'den Fransa'ya dönmek zorunda kalan ve ana vatanlarında "yabancı" muamelesi gören Avrupalı kökenli yerleşimciler (Pied-noir’lar) vardır; diğer tarafta ise Fransa'nın bu sömürge geçmişinin bir devamı olarak, 1960'larda sanayideki işçi açığını kapatmak üzere eski sömürgelerinden getirip büyük şehirlerin çeperlerindeki yoksul banliyölerde (banlieue) mahsur bıraktığı göçmen işçi havuzu yer alır. Mathieu Kassovitz'in yönettiği film, doğrudan birinci grubun travmasını anlatmasa da, Fransa'nın sömürgecilik mirasıyla yüzleşememesinin ve kuramadığı entegrasyon krizinin bugün banliyölerde yarattığı patlamaya odaklanır. Paris'in çeperlerindeki yoksul banliyölerde geçen 24 saatlik gerilimli bir günü konu alan yapım; Cezayirli Arap kökenli Saïd, Afro-Fransız boksör Hubert ve Yahudi kökenli Vinz'in hikayesi üzerinden şekillenir. Abdel adlı bir gencin gözaltındayken polis şiddetiyle komaya girmesiyle tırmanan tansiyon, polisin düşürdüğü bir tabancayı ele geçiren Vinz'in intikam yemi ve gençlerin Paris merkezine yaptığı gerilimli yolculuk ekseninde işlenir. Fransa'da doğup büyümelerine rağmen devlet ve toplum tarafından sistematik olarak "öteki"leştirilen bu gençlerin yaşadığı aidiyetsizlik krizi, sömürgecilik tarihinin ehlileştirilemeyen ve sonraki nesillerde sokaklara taşan kronik bir toplumsal patlamaya nasıl dönüştüğünü gözler önüne serer. Fransız sinemasının ulusal ve uluslararası alanda en çok ses getiren başyapıtlarından biri olan La Haine; Cannes Film Festivali'nde Mathieu Kassovitz'e En İyi Yönetmen ödülünü kazandırmış, Avrupa Film Akademisi tarafından En İyi Genç Avrupa Filmi seçilmiş ve Lumière Ödülleri'nde En İyi Film ile En İyi Yönetmen ödüllerine layık görülmüştür. Özellikle Fransız Film Akademisi tarafından En İyi Film, En İyi Kurgu (Mathieu Kassovitz & Scott Stevenson, 1995) ve En İyi Prodüktör (Christophe Rossignon, 1995) dallarında ödüllendirilerek ulusal sinemanın kalbi tarafından en üst düzeyde sahiplenilmiştir. Aynı şekilde kavramsal düzlemde "Türk Edebiyatı" ve "Türk Sineması" ifadeleri, binlerce yıllık tarihsel sürekliliği, millî ve coğrafi aidiyetin ontolojik köklerini, dilin ve estetiğin ortak hafızasını temsil ederken; bu köklü alanlara daraltıcı bir "Türkiye" sıfatını dayatmak; hakiki entelektüel duruştan uzaklaşmanın, günübirlik ideolojik rüzgarlara kapılmanın ve sığ bir modernist dayatmanın ürünüdür.

Mesele, romantik bir aidiyet sorgulaması veya millî kimlik hassasiyeti değildir; tam aksine, "entellik" kisvesi altında yaşanan derin bir epistemolojik yanılgıdır. Çünkü bu tip söylemlerin bilgi felsefesi açısından hiçbir karşılığı yoktur. Nasıl ki birkaç dilde yazılmasın rağmen temelde Latince kaleme alınmış ya da o coğrafyada neşet etmiş olmasına rağmen Codex Cumanicus'a "Latin edebiyatı" denmiyor ve eserin özü ile konusu itibarıyla Türk dili ve edebiyatının kadim bir parçası olduğu kabul ediliyorsa; bir sanat dalının veya dilin kimliği de bugünkü siyasi rejimlerin pasaportuna göre değil, ontolojik ve epistemolojik köklerine göre tanımlanır. Metinde Julien Benda’ya atıfla vurgulandığı gibi; gerçek entelektüel, popüler kabullere, konforlu dogmalara ve konjonktürel politikalara karşı mesafeli durur; hakikati, doğru argümanlarla ve kendi öz değerleriyle savunur. Buna karşın "entel" tavır, bilgiyi ve kavramları bağlamından kopararak sığlaştıran, şekilsel bir modernleşme yanılsamasıdır. Bugünkü kültür endüstrisinde "Türk" yerine "Türkiye" kelimesini ikame etmek; köklerinden kopmuş, evrensel hakikat ile yerel aidiyet arasındaki bağı zedelemiş, entelektüel bir cesaretten ziyade popüler akımlara boyun eğen bir savrulmanın sonucudur. "Türkiye" kelimesi bu bağlamda coğrafi ve siyasi sınırları (bugünkü rejimi veya devleti) imlerken; "Türk" kelimesi binlerce yıllık sözlü/yazılı geleneği, milleti ve kültürel sürekliliği ifade eder. Edebiyata ve sinemaya "Türkiye" damgası vurmak, bu devasa tarihsel akışı sadece bugünkü sınırların ve siyasi zamanın içine hapsetmek demektir. Bilginin doğasını ve tarihsel hakikatini göz ardı eden bu yaklaşım, kavramların üretildiği zihniyet dünyasını okuyamamanın ve entelce bir kolaycılığın ürünüdür. Bu durum, okur-yazarın kendi kimlik arayışında köksüzleşmesinin, hakikati doğru argümanlarla savunmak yerine popüler ve dayatmacı söylemlere teslim olmasının bir göstergesidir. Dolayısıyla buradaki asıl sorun, bilginin ve tarihin epistemolojik temellerini ıskalayan sığ bir söylemi veri almaktır. Doğru olan; bu toprağın ve milletin öz malı olan tarihsel sürekliliği korumak, kavramları hak ettiği derinlik ve doğru argümanlarla ele almaktır. Unutulmamalıdır ki, kitle endüstrisi ve onun dayattığı tüm geçici imajlar, akımlar ve figürler gelip geçicidir; kalıcı olan ise binlerce yıllık kökleri ve sarsılmaz epistemolojik temelleriyle bu medeniyetin büyük hafızasıdır.